Stany „Ja” to spójny zestaw uczuć, myśli, zachowań, które przejawiają się w sposób możliwy do zaobserwowania. Wyróżniamy w AT trzy stany „ja”: Stan Ja – Rodzic, Stan Ja – Dorosły, Stan Ja – Dziecko.
Stan Ja – Rodzic to zachowania, myśli, uczucia, które przejęliśmy w wyniku obserwacji rodziców i innych ważnych dorosłych osób. Poznajemy to np. w formie powtarzanych powiedzeń (Czas to pieniądz!) lub przekonań (np. że należy sobie zasłużyć na odpoczynek)
Stan Ja – Dorosły to zachowania, myśli, uczucia odnoszące się bezpośrednio do tu i teraz. Porównujemy często ten stan do komputera, który aktualizuje i analizuje dane, pomagając nam np. dokonać wyboru.
Stan Ja – Dziecko to zachowania, myśli, uczucia pochodzące z okresu dzieciństwa, ponownie odgrywane. Są to nasze reakcje emocjonalne, potrzeby czy lęki.
Żeby sprawdzić, z którego stanu Ja korzystamy my lub nasz rozmówca możemy:
- przyjrzeć się zachowaniu: gestom, słowom, tonowi głosu (czyli kryterium behawioralne)
- obserwować wchodzenie w relacje z innymi, np. rozmowy (czyli kryterium społeczne)
- analizować źródła zachowań, które są powtórzeniem tych wyuczonych w dzieciństwie lub zaobserwowanych u innych ważnych dla nas osób (czyli kryterium historyczne)
- dokonać wglądu w samego siebie (czylu kryterium fenomenologiczne).
Stany Ja przejawiają się w określony,i obserwowalny sposób. Mówimy wówczas o modelu funlcjonalnym stanów Ja – trochę tak, jakbyśmy sobie odpowiadali na pytanie “Jaką funkcję pełni ta wypowiedź lub gest albo zachowanie? Zobaczmy jak to wygląda:
Stan Ja Rodzic (R ), dzięki któremu uruchamiamy ochronę siebie i innych, funkcjonuje w dwóch aspektach: Rodzic Normatywny (RN), który chroni poprzez odnoszenie się do norm i zasad lub ich przypominanie, ustanawianie etc. Przykładem obserwowalnego stanu Ja Rodzic Normatywny jest używanie słów „powinieneś”, „musisz”, „nie wolno”, “trzeba”. Innym aspektem stanu Ja Rodzic jest RO = Rodzic Opiekuńczy, który realizuje ochronę poprzez otaczanie troską, dbanie o innych, także innych stanów Ja (zwłaszcza stanu Ja Dziecko). Przykładem zachowania w stanie Ja RO są wszelkie przejawy troski („Martwię się o ciebie”, „Potrzebujesz czegoś?”, „Pomóc Ci?”, „Dasz sobie radę”).
Z kolei stan Ja Dorosły zbiera dane i informacje, analizuje i ocenia, koncentruje się na faktach i na ich podstawie podejmuje decyzję. Kiedy jesteśmy w stanie Ja Dorosłego możemy obserwować zachowanie pozbawione emocji, racjonalne. Towarzyszą mu wyrażenia takie jak: „sądzę”, „przypuszczam”, „analizując posiadane informacje”, „podaj mi proszę więcej danych” czy poszukiwanie odpowiedzi („dlaczego?”).
Natomiast stan Ja Dziecko posiada dwa aspekty: Dziecko Wolne (DzW) oraz Dziecko Przystosowane (DzP). Dziecko Wolne przeżywa emocje i różne pragnienia i je wyraża w sposób nieskrępowany i spontaniczny. Zachowania typowe dla stanu Ja DzW to radość, złość, smutek, strach czy kreatywność. Stan Ja DzP z kolei pomaga odnaleźć się w świecie norm, zasad, oczekiwań innych osób przez ich zaakceptowanie (np. „Zrobię tak, jak mówisz”, „Ty wiesz najlepiej, więc ciebie posłucham”) lub poprzez ich odrzucenie („Nikt nie będzie mi mówił, co mam robić!”, „Będę chodzić swoimi ścieżkami”, „Nie zgadzam się” – jest to jako Dziecko Zbuntowane DzZ).
Możemy mieć tendencje, przyzwyczajenia do używania stanów Ja w określonych sytuacjach. Ich reagowanie ze stanami Ja innych osób nazywamy transakcjami i ich obserwowanie, analizowanie i optymalizowanie włączył Berne do swojej praktyki terapeutycznej. Stąd nazwa jego koncepcji – Analiza Transakcyjna.
Zaprszam do lektury o transakcjach w kolejnym wpisie na blogu.
